Elementar zarracha
Elementar zarracha(boshqa nomlari:fundamental zarracha, elementar zarra) parchalanishi mumkin bo'lmagan yo'i parchalana olishi isbot etilmagan zarrachadir. Standart modelda kvark, lepton va kalibr bozonlar elementar zarracha, deb ko'riladi.
o'tmishda adronlar (masalan, proton va neytron) va hatto atomlar elementar zarracha, deb hisoblangan; biroq keyinchalik ularning kichikroq zarrachalardan tashkil topgani ayon bo'ldi. XX asrda elementar zarrachalar nazariyasiga kvanttushunchasi kiritildi; bu tushuncha elektromagnetizmda inqilob yasab, kvant mexanikasi sohasi yaratilishiga sabab bo'ldi. Dastlabki malnosiga ko'ra, E.z. materiya tuzilishining boshlangkich bo'linmas elementlaridir. E.z.dan birinchi bo'lib manfiy elementar elektr zaryadli elektron (ye~) kashf qilingan (J. Tomson, 1897). 1919yilda E. Rezerford (atom yadrosidan urib chiqarilayotgan zarralarni o'rganishda) musbat zaryadli va elektron massasiga qaraganda 1840 marta katta massali proton 0)ni kashf qildi. Ingliz fizigi J. Chedvik zarralarning berilliy bilan o'zaro talsirini o'rganishda neytral zarra - neytron (p) ni kashf qidsi (1932). Neytronning massasi protonning massasiga juda yaqin. Bu uchta zarra (elektron, proton va neytron) atom tuzilishida qatnashadi. Hoz. paytda mallumki, bo'linmas E. z. hisoblangan proton va neytron murakkab tarkibiy tuzilishga ega.
1900 yilda M. Plank mutlaq qora jism nurlanishi energiyasidan kvantlangan deb foton tushunchasiga asos soldi. Keyinchalik A. Eynshteyn elektromagnit nurlanish fotonlar tarzida yuz berib, muhitda tarqaladi va yutiladi deb fotonning hozirgi zamon tushunchasini yaratdi. Fotonlarning mavjudligi R.Milliken (1912-15) va R.R. Kompton (1922) o'tkazgan tajribalarda tasdiqlandi.
P. Dirak o'zi yaratgan elektronning relyativistik nazariyasidagi (1928-31) harakat tenglamasining simmetriyasiga asoslanib, massasi elektron massasiga teng, lekin musbat zaryadli zarra -pozitron (ye+) ning tabiatda mavjudligini nazariy ochgan bo'lsa, amerikalik fizik K.D. Anderson uni kosmik nurlar tarkibida qayd qildi (1932). Mavjudligi yapon fizigi X. Yukava tomonidan yadro kuchlar tabiatini tushuntirishda taxmin qilingan (1935) va massasi 274 elektron massasiga teng bo'lgan neytral musbat va manfiy zaryadli pimezonlarnn ingliz fizigi S.Pauell kosmik nurlar tarkibida aniqladi (1947). K.D. Anderson va amerikalik fizik S. Nedermeyer kosmik nurlar ustidagi tadqiqotlari jarayonida massasi taxm. 207elektron massasiga teng, boshqa xossalari bilan elektronga o'xshash musbat va manfiy zaryadli myuonlarni kashf qildilar (1936).
E.z.ga oid kosmik nurlarni o'rganish bilan bogkliq kashfiyotlar 50-y.larning boshida qayd qilingan gkalati xususiyatli bir guruh zarralar - Kmezonlar va giperonlar kashf qilinishi bilan yakunlandi. Keyingi tadqiqotlar E.z. tezlatkichlarida o'tkazilib, yuzdan ortiq yangi E.z. va ularning antizarralari kashf qilindi. Jumladan, P. Pauli nazariy (1930), F.Raynes va K. Kouen tajribada qayd qilgan (1953) neytrino (neytral zarra)ning ikki xili - elektron neytrinosi USva myuon neytrinosi V mavjudligi aniqlandi.
Juda qisqa vaqt yashovchi rezonans E.z. qayd qilindi. E.z.ning xilmaxil xususiyatlarini ifodalash uchun qator yangi kvant sonlari (mas, lepton zaryadi, barion zaryadi, giperzaryad, ajiblik, maftunlik va h.k.) kiritildi.
E.z. nazariyasining yaratilishi maydonning kvant nazariyasinn rivojlantirish yo'li bilan bordi. E.z.ning massasi t, elektr zaryadi >, yashash vaqti t va spini 1 ularning umumiy xarakteristikalaridir. E.z. yashash vaqtiga qarab barqaror (">), kvazibarqaror (yo'i metabarqaror, yalni barqarordan keyingi; >>10~22- 10~24sek) guruhiga ajraladi. E.z. spini Plank doimiysi N ning butun yo'i yarim butun soniga teng. Bir xil zarralardan tashkil topgan ansamblda spin qiymati E.z. statistikasini ifodalaydi (V. Pauli, 1940). Yarim butun spinli E.z. -fermionlar Fermi -Dirak statistikasiga, butun spinli E.z. -bozonlar esa Boze -Eynshteyn statistikasiga bo'ysunadi. Jumladan, eng yengil zarralar ikki tipdagi lepton zaryadi ga; elektron va elektron neytrinosi -elektron lepton zaryadiga, manfiy zaryadli myuon va myuon neytrinosi -myuon lepton zaryadiga ega. Leptonlardan ogkir zarralar - adronlar uchun lepton zaryadlari nolga teng. Adronlar maxsus barion zaryadi (V) bilan ifodalanadi. V=+1bo'lgan adronlar barionlar, V=0 bo'lgan adronlar mezonlar deb yuritiladi (barionlarga proton, neytron, giperonlar, barion rezonanslari; mezonlarga k va L^mezonlar, bozon rezonanslari kiradi).
E.z.ning o'zaro talsirlashuv jarayonlarida tugkilish va yo'qolish (yutilish) xususiyati ularning eng muhim xossasidir. E.z.da o'tadigan hamma fizik jarayonlar ularning tugkilish va yo'qolish aktlari orqali o'tadi. E.z.da tugkilish va yo'qolishning mavjudligi E.z. elementar emasligini, ularning tarkibiy tuzilish xarakteri o'zaro talsirlashuv jarayonlaridagina namoyon bo'lishini ko'rsatadi.
Tiplari
Barcha elementar zarrachalar ularning spiniga qarab, bozonyo'i fermionlargaajratiladi. Fermionlar yarim spinga ega bo'lib, materiyani tashkil etadi; fundamental kuchlar maydonlari asosi bo'lmish bozonlar esa butun spinlidir.
Fermionlar:
Kvarklar - yuqori, quyi, mahliyo, gkalati, ust, ost
Leptonlar - elektron neytrino, elektron, muon neytrino, muon, tau neytrino, tau
Bozonlar:
Kalibr bozonlar - gluon, W va Z bosonlar, foton
Boshqa bosonlar - Higgs bozoni, graviton
Havolalar
Atom tuzilishi

k * m * t
Elementar zarrachalar

Fermionlar: Kvarklar: Yuqori  quyi  Gkalati  Mahliyo  Ost  Ust | Leptonlar: Elektron  Muon  Tau  Neytrinolar
Bozonlar: Kalibrli bozonlar: Foton  W va Z bozonlari  Gluon
Hali kuzatilmagan zarrachalar: Higgs bozoni | Graviton | Boshqa gipotetik zarrachalar
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
